Dlaczego liście zmieniają kolor na jesień?
Sprawdzamy!

Liście zmieniają kolor jesienią, bo drzewo wycofuje z nich zielony chlorofil, a wtedy wychodzą na wierzch żółte i pomarańczowe barwniki, które były w liściu przez cały rok. Z czerwienią jest inaczej: czerwone antocyjany u wielu gatunków powstają dopiero jesienią, więc nie są ukryte pod zielenią. Przez lata myśleliśmy, że wszystkie jesienne kolory „wychodzą” z liścia tak samo. Gdy zaczęliśmy czytać badania, okazało się, że czerwień to zupełnie osobna historia, i od tamtej pory patrzymy na kolory jesieni inaczej. Poniżej zbieramy to, czego się dowiedzieliśmy, razem ze źródłami.

darek16 listopada 20265 min czytania
W tym artykule
  1. 01Dlaczego jesienią liście stają się żółte i czerwone?
  2. 02Jak liście zmieniają kolor: proces krok po kroku
  3. 03Skąd drzewo wie, że nadeszła jesień?
  4. 04Dlaczego liście spadają z drzew?
  5. 05Dlaczego liście zmieniają kolor? Wyjaśnienie dla dzieci
  6. 06Czerwone liście: po co drzewu antocyjany?
  7. 07Najczęstsze pytania (FAQ)
  8. 08Co dalej?
  9. 09Źródła i dalsza lektura

W SKRÓCIE (ZAPAMIĘTAJ TO!)

  • Zielony to chlorofil. Jesienią drzewo go rozkłada i wycofuje.
  • Żółty i pomarańczowy to karotenoidy. Były w liściu cały rok, tylko zielony je zasłaniał.
  • Czerwony i purpurowy to antocyjany. U wielu gatunków powstają od nowa, gdy liść się starzeje.
  • Sygnałem do startu jest skracanie się dnia, a nie pierwszy chłód.
  • Opad liści zaczyna się od warstwy odcinającej przy ogonku.

Czerwień, pomarańcz i zieleń na jednym drzewie. Fot. Raita Futo, CC BY 2.0, Wikimedia Commons.

Dlaczego jesienią liście stają się żółte i czerwone?

Latem liść jest zielony, bo chlorofilu jest w nim najwięcej i przykrywa on resztę barwników. Jesienią drzewo zaczyna ten zielony barwnik rozkładać, a cenne składniki odsyła do magazynów. Według tekstu Instytutu Dendrologii PAN chlorofil jest wycofywany z liści i gromadzony między innymi w korzeniach. Gdy zieleń znika, widać to, co było pod spodem. Dokładnie to dzieje się, gdy liście żółkną.

Kolor liścia

Barwnik

Skąd się bierze

Zielony

chlorofil

Jest w liściu latem, jesienią zostaje rozłożony.

Żółty, pomarańczowy

karotenoidy (karoteny, ksantofile)

Były w liściu cały czas, po zaniku chlorofilu widać ich barwę.

Czerwony, purpurowy

antocyjany

U wielu gatunków powstają od nowa w starzejącym się liściu.

ALE CIEKAWOSTKA! TEGO SIĘ DOWIEDZIELIŚMY

Czerwień nie czekała ukryta w liściu od wiosny, drzewo musi ją wyprodukować! To nas totalnie zaskoczyło. W badaniu z Harvard Forest antocyjany wykryto podczas jesiennego starzenia liści u 62 z 89 zbadanych gatunków drzew i krzewów (70%), a w zielonych liściach letnich ich nie było. Uwaga: to las w USA, więc liczb nie przenosimy na Polskę, ale zasada działania jest ta sama.

Liść klonu czerwonego (Acer rubrum) w czerwieni z antocyjanów. Fot. Jeremy Cooper, CC0, Wikimedia Commons.

Jak liście zmieniają kolor: proces krok po kroku

Z różnych źródeł da się ułożyć prostą kolejność zdarzeń:

  1. Drzewo wyczuwa, że dzień się skraca i uruchamia jesienny program.
  2. Chlorofil jest rozkładany, a wartościowe składniki wędrują do korzeni i innych części drzewa.
  3. Odsłaniają się żółte i pomarańczowe karotenoidy, bo nic już ich nie zasłania.
  4. U części gatunków powstają antocyjany, czyli czerwień i purpura. W badanych dziewięciu gatunkach czerwieniejących zaczęły się tworzyć dopiero przy niemal całkowitej utracie chlorofilu.
  5. Przy ogonku powstaje warstwa odcinająca, regulowana hormonami, i liść spada.

Spadek ksantofili względem chlorofilu był podobny w liściach żółknących i czerwieniejących. Czyli liść czerwony nie różni się od żółtego tym, że gubi więcej żółtego. Różni się tym, że dorabia antocyjany.

Skąd drzewo wie, że nadeszła jesień?

Pierwsza myśl: temperatura. Tymczasem według tekstu z Kórnika drzewa mierzą skracanie dnia za pomocą receptorów światła: fitochromu (reaguje na światło czerwone) i kryptochromu (światło niebieskie). To uruchamia zmianę barwy i opad liści. Dlatego liście opadają co roku, mimo że temperatury bywają inne. W badaniu z Harvard Forest termin opadu był „niezwykle stały z roku na rok”, a kolejność przebarwiania gatunków powtarzalna.

CO MÓWIĄ BADANIA? (TO TRZEBA ZOBACZYĆ!)

Finowie badali jarząb, klon zwyczajny, brzozę brodawkowatą i czeremchę (Tyystjärvi i in., 2018). Chlorofil w liściu trzymał stały poziom aż do fazy szybkiego rozkładu, która trwała tylko około tygodnia i kończyła się odcięciem liścia. Stąd wrażenie, że jesień przychodzi nagle. Aż chce się iść i sprawdzić to na własnym klonie!

Dlaczego liście spadają z drzew?

Zmiana koloru to etap przed opadem. Na styku ogonka i łodygi tworzy się warstwa odcinająca, regulowana hormonami. Liść przestaje być z drzewem związany na stałe i wystarczy wiatr albo deszcz. Pełne wyjaśnienie tego mechanizmu mamy w osobnym wpisie, dlaczego liście spadają.

Dlaczego liście zmieniają kolor? Wyjaśnienie dla dzieci

Latem liść jest jak zielona fabryka, a zielony barwnik przykrywa wszystkie inne. Jesienią fabryka się zamyka, zielony znika i widać żółć, pomarańcz albo czerwień. Drzewo nie robi tego, bo mu zimno, tylko dlatego, że dni są coraz krótsze.

SPRAWDŹ SAM: ZOBACZ UKRYTE KOLORY!

Popularny domowy eksperyment to chromatografia bibułowa, a efekt potrafi zachwycić. Rozetrzyj zielone liście z odrobiną alkoholu (np. izopropanolu), zanurz pasek bibuły w wyciągu i poczekaj, aż barwniki „wejdą” w papier z różną prędkością. Zwykle pojawiają się pasma zielone i żółtawe. Alkohol przy dzieciach tylko z dorosłym i przy otwartym oknie. Nie opieramy tego opisu na naszym teście ani na źródle naukowym, to ogólnie znany pomysł.

Czerwone liście: po co drzewu antocyjany?

To jedno z pytań, na które nauka nie ma jednej odpowiedzi. Autorzy przeglądu w Trends in Ecology & Evolution (2009) nazwali adaptacyjne znaczenie jesiennych barw wprost „tajemnicą”, a w ostatniej dekadzie powstało kilka konkurencyjnych hipotez ewolucyjnych. Przegląd jest sprzed kilkunastu lat, więc część wniosków mogła się zmienić.

Sprawdziliśmy też popularną hipotezę, że czerwień ogrzewa liść. W badaniu z Harvard Forest antocyjany nie podnosiły temperatury liści w zimne, słoneczne dni (dąb czerwony, borówka). Spadek sprawności fotosyntezy w liściach czerwonych był tylko nieco mniejszy niż w żółtych, co autorzy odczytują jako brak długotrwałej funkcji ochronnej. To wynik z kilku gatunków, a nie ostateczny wyrok.

WYPATRUJ TEGO NA SPACERZE!

  • Poszukaj drzewa, które ma jedną stronę czerwoną, a drugą zieloną. W badaniu zacienianie opóźniało utratę chlorofilu i produkcję antocyjanów u pięciu gatunków (m.in. klon czerwony, klon cukrowy, dąb czerwony).
  • Zapisuj w notesie, kiedy konkretne drzewo zaczyna się przebarwiać i kiedy gubi liście. Skoro termin jest z roku na rok bardzo stały, po dwóch sezonach zobaczysz własny kalendarz liści.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Czy żółty barwnik jest w liściu przez cały rok?

Tak, karotenoidy są w liściu cały czas. Latem przykrywa je zielony chlorofil.

Czy czerwone barwniki też są w liściu latem?

U badanych gatunków nie, antocyjany powstawały jesienią, gdy liść się starzał.

Czy zmiana koloru zależy od temperatury?

Głównym sygnałem jest skracanie dnia, które drzewo wykrywa receptorami światła. Dlatego termin jest powtarzalny.

Ile trwa zmiana koloru jednego liścia?

W badaniu na czterech gatunkach szybka faza rozkładu chlorofilu trwała około tygodnia. Cały sezon przebarwiania drzewa trwa dłużej, bo liście starzeją się nierówno.

Co dalej?

Gdy liście już opadną, drzewa nadal da się rozpoznać. Jak to zrobić, opisujemy w poradniku drzewa bez liści, a całą zimową listę tematów znajdziesz w przewodniku przyroda zimą.

Źródła i dalsza lektura

Kasia i Darek na spacerze w parku
O autorachKasia i Darek

Jesteśmy amatorami tego świata. Staramy się w nim zakochiwać każdego dnia i uczyć się nowych rzeczy – a tym, co znajdziemy po drodze, dzielimy się tutaj.

O projekcie

Przyroda

Drzewa, rośliny, ptaki, owady i zwierzęta, które mijasz na spacerze – i sposoby, żeby wreszcie nazwać je po imieniu.

Zobacz wszystkie artykuły
w kategorii Przyroda

Bądź na bieżąco

Zapisz się do newslettera i otrzymuj nowe artykuły prosto na maila.

Zaprenumeruj ten blog przez e-mail

Wpisz swój adres e-mail, aby subskrybować tego bloga i otrzymywać powiadomienia o nowych wpisach pocztą e-mail.

Obserwuj @niepozornyswiat

Codzienna dawka małych odkryć z bliska i z daleka.