Jemiołuszka – jak wygląda i kiedy pojawia się w Polsce?

Jemiołuszka to ptak z charakterystycznym czubem na głowie i żółtą końcówką ogona, który w Polsce jest gatunkiem przelotnym i zimującym nielicznie. Pojawia się w nalotach: w jednym roku może być jej dużo, w następnym prawie wcale. Żywi się zimą głównie owocami, zwłaszcza jarzębiną, a od pierwszych mrozów do lutego warto szukać jej na drzewach z jagodami. Jest objęta ścisłą ochroną.

darek17 listopada 20267 min czytania
W tym artykule
  1. 01Czub i woskowe końcówki: jak wygląda jemiołuszka?
  2. 02Skąd się nagle biorą? Kiedy przylatuje jemiołuszka i co to jest nalot?
  3. 03Nalot jemiołuszek: czy da się go przewidzieć?
  4. 04Co jedzą jemiołuszki zimą? Owocowe menu gości z północy
  5. 05Gdzie szukać jemiołuszek zimą? Miejsca, w których warto zadrzeć głowę
  6. 06Ogród dla jemiołuszek: jak pomóc im roślinami z owocami?
  7. 07Jemiołuszka, gil czy zięba? Szybka ściąga z odróżniania
  8. 08FAQ
  9. 09Źródła i dalsza lektura
W SKRÓCIE: JEMIOŁUSZKA, GOŚĆ Z PÓŁNOCY
  • W Polsce to ptak przelotny i zimujący nielicznie. Jedne zimy są „jemiołuszkowe”, inne prawie bez niej.
  • Żywi się owocami: głogu, tarniny, jemioły, dzikiej róży, cisu, jarzębiny i jałowca.
  • Obfite owocowanie jarzębiny zdarza się co 2–3 lata, a liczebność jemiołuszek zimą bywa 2–3 razy różna z roku na rok.
  • Jest pod ścisłą ochroną: obserwuj z dystansu, nie płosz.
  • Nie da się dokładnie przewidzieć nalotu, co uczciwie pokazują badania.

Jemiołuszka to ptak-zagadka: wszyscy o niej słyszeli, niewielu ją widziało. Jej zimowe naloty opisują badania, a mimo to nikt nie potrafi jednoznacznie przewidzieć, kiedy i dlaczego się pojawi. Sprawdźmy, co o niej wiadomo. Szerszy kontekst znajdziesz w przeglądzie ptaki zimujące w Polsce.

Czub i woskowe końcówki: jak wygląda jemiołuszka?

Najłatwiej ją rozpoznać po czubie na głowie. To ptak mniej więcej wielkości szpaka, o rdzawo-szarym ubarwieniu, z czarną plamą na gardle i przy oku oraz żółtą końcówką ogona. Charakterystyczne są też drobne, czerwone „woskowe” końcówki lotek, widoczne z bliska. Jemiołuszki żerują zwykle w stadach, więc zobaczysz kilkanaście ptaków naraz, a nie pojedynczego.

Jemiołuszka z charakterystycznym czubem

Jemiołuszka – czub i żółta obwódka ogona. Fot. Estormiz, CC0, Wikimedia Commons

CechaCo zobaczysz
Głowaczub, czarna plama przy oku i na gardle
Ogonżółta końcówka
Ogólne ubarwienierdzawo-szare, bardzo miękkie w tonie
Skrzydłaz bliska drobne czerwone „woskowe” końcówki lotek
Zachowanieżeruje w stadach na owocowych krzewach i drzewach

Uwaga o źródłach: opis wyglądu pochodzi z ogólnej wiedzy ornitologicznej, a nie z naszego dossier (skupiało się na nalotach i pokarmie). Gdy masz wątpliwości, porównaj ptaka z kluczem jaki to ptak na naszym blogu, a gdy chodzi o zimowe gatunki o rdzawym spodzie, zajrzyj do tekstów o gilu i ziębie.

Skąd się nagle biorą? Kiedy przylatuje jemiołuszka i co to jest nalot?

Jemiołuszka nie przylatuje do Polski co roku w tej samej liczbie. Ornitolodzy mówią o nalotach (ang. irruption) lub napływie: to zjawisko, kiedy w jednym roku ptaków jest bardzo dużo, a w następnym prawie wcale. Według opracowania Marcina Turonia jemiołuszka w jednym roku może pojawić się na danym obszarze, a w następnym go opuścić. W badaniach zimowych na Podlasiu w latach 2000–2011 (107,5 km tras wzdłuż Narwi, Supraśli i Białej, 32 gatunki) autorzy opisują ją jako typowego migranta nalotowego (Jankowiak i in., Ornis Polonica).

CO MÓWIĄ BADANIA: 41 SEZONÓW ZIMOWYCH!
Analiza Svena Dale’a obejmuje 41 sezonów zimowych (1980–2021) liczebności jemiołuszek w Norwegii i Szwecji, a do modelu włączono też zimowe liczby z Polski, Danii i Wielkiej Brytanii. W Polsce liczebność zimowa była najsilniej związana z wczesnym przylotem ptaków (r cząstkowe = 0,70; p < 0,001). Prościej: im wcześniej jemiołuszki ruszają, tym więcej ich w Polsce zimą. To wynik modelu statystycznego, a nie prosta prognoza.

Liczby z tego badania robią wrażenie. Liczebność zimowa w kolejnych latach różniła się 2–3 razy, a maksymalna zmiana wyniosła 5,5-krotność (południowa Norwegia i Szwecja). To dane skandynawskie, ale dobrze pokazują, jak bardzo zmienna bywa ta populacja.

Nalot jemiołuszek: czy da się go przewidzieć?

Uczciwa odpowiedź: nie do końca. Autor badania nie potwierdził jednoznacznie żadnej z głównych hipotez dotyczących inwazji. Wiadomo tylko, że liczebność zimowa rosła wraz z dostępnością jarzębiny w Finlandii jesienią, a część ptaków może pochodzić z populacji wschodnich (np. z Uralu). To jego wnioski, nie ustalone fakty.

ZAPAMIĘTAJ TO
Jarzębina, główny zimowy pokarm jemiołuszek, owocuje obficie tylko co 2–3 lata! To jeden z powodów, dla których jemiołuszki pojawiają się „co kilka lat” i zwykle w innych miejscach. Gdy jarzębiny w jednym kraju brakuje, ptaki ruszają dalej, i stąd naloty na Polskę.

Co jedzą jemiołuszki zimą? Owocowe menu gości z północy

Według Turonia jemiołuszka żywi się jagodami głogu, tarniny, jemioły, dzikiej róży, cisu, jarzębiny i jałowca. Wszystko to rośliny, które w naszych parkach i ogrodach owocują jesienią i zimą. Jeśli chcesz mieć szansę na jej wizytę, posadź w ogrodzie rośliny z owocami, które wytrzymają do zimy.

Jemiołuszka jedząca jagodę

Jemiołuszka zajadająca jagodę. Fot. Lisa Hupp/USFWS, domena publiczna, Wikimedia Commons

  • Jarzębina: główny zimowy pokarm jemiołuszek (Dale).
  • Głóg i tarnina: owoce zostają na krzewach przez wiele tygodni.
  • Dzika róża i jałowiec: drobne owoce, chętnie zjadane.
  • Jemioła i cis: rzadziej w ogrodach, ale w parkach zdarzają się obie.
UCZCIWIE: CZEGO NIE WIEMY
Nie znaleźliśmy polskiego raportu z liczebnością jemiołuszek w poszczególnych sezonach, na przykład z Monitoringu Ptaków Zimujących. Artykuł z Podlasia nie podaje konkretnych lat nalotów ani liczebności jemiołuszki. Dlatego nie wymieniamy „rekordowych zim”. Jeśli potrzebujesz twardych liczb, zapytaj OTOP lub GIOŚ.

Gdzie szukać jemiołuszek zimą? Miejsca, w których warto zadrzeć głowę

Szukaj jej tam, gdzie są owoce. Zimą jemiołuszki żerują w stadach na drzewach z jarzębiną, głogiem lub dziką różą, w parkach i na skrajach wsi. Przy karmniku pojawiają się rzadziej, bo ich dietą są owoce, a nie ziarno. O tym, kto zwykle odwiedza karmnik, piszemy w poradniku ptaki w karmniku.

Jemiołuszka na drzewie z owocami

Jemiołuszka na drzewie obsypanym owocami. Fot. USFWS Midwest Region, domena publiczna, Wikimedia Commons

Gdzie szukaćDlaczego tam
Drzewa i krzewy z owocami (jarzębina, głóg)to jej główny pokarm zimą
Parki i skraje wsiłatwy dostęp do owoców, mało zakłóceń
Okolice, gdzie zimą zostają owoceptaki wracają tam, dopóki jest pokarm
Karmnik z ziarnemmało prawdopodobne; to ptak owocożerny

Pamiętaj, że jemiołuszka jest objęta ścisłą ochroną (Turoń). Oznacza to, że nie wolno jej płoszyć ani niepokoić, a obserwuje się ją z dystansu, najlepiej przez lornetkę. Gile i jemiołuszki to „zimowi goście przylatujący z północy”, jak piszą materiały edukacyjne parku w Otwocku, więc warto mieć oko na oba gatunki.

SPRAWDŹ SAM: JAK SIĘ PRZYGOTOWAĆ NA NALOT JEMIOŁUSZEK
  • Rozejrzyj się po okolicy w poszukiwaniu jarzębiny, głogu i dzikiej róży z owocami.
  • Sprawdzaj te miejsca co kilka dni od pierwszych mrozów do lutego.
  • Słuchaj i patrz w górę: jemiołuszki żerują w stadach, często na szczytach drzew.
  • Obserwuj z dystansu i nie karm ich z ręki ani nie płosz.
  • Zapisz datę i liczbę ptaków. Takie notatki to prosta nauka obywatelska.

Ogród dla jemiołuszek: jak pomóc im roślinami z owocami?

Najlepsza „karma” dla jemiołuszki rośnie na krzewie. Skoro według Turonia żywi się jagodami głogu, tarniny, jemioły, dzikiej róży, cisu, jarzębiny i jałowca, to rośliny z takimi owocami są bardziej wartościowe niż ziarno w karmniku. Warto też pamiętać, że jarzębina owocuje obficie tylko co 2–3 lata, więc w „chudym” roku inne owoce mogą być dla ptaków ratunkiem. To nasz wniosek z lektury, a nie zalecenie ornitologów, więc potraktuj go jako pomysł, a nie instrukcję.

Jemiołuszka na kiści jarzębiny

Jemiołuszka i jarzębina – ulubiony zimowy zestaw. Fot. U. S. Fish and Wildlife Service – Northeast Region, domena publiczna, Wikimedia Commons

Roślina z owocamiPo co ją sadzićUwaga
Jarzębinagłówny zimowy pokarm (Dale)owocuje obficie co 2–3 lata
Głógowoce długo zostają na krzewiekolczasty, dobry na żywopłot
Dzika różadrobne owoce, zjadane zimąpasuje do wolnorosnących żywopłotów
Jałowiecjagody zjadane przez jemiołuszkisprawdź wymagania gatunku przed sadzeniem

Jak „zapisać” nalot? Zaglądaj do tych samych miejsc co tydzień i notuj datę, liczbę ptaków i gatunek rośliny, na której żerują. Po kilku zimach zobaczysz własny, lokalny wzorzec, a takie notatki to cenna, choć amatorska nauka obywatelska.

Jemiołuszka, gil czy zięba? Szybka ściąga z odróżniania

Jemiołuszka wyróżnia się czubem i żółtą końcówką ogona, gil czarną czapeczką i różowym spodem, a zięba rdzawą piersią i dwoma paskami na skrzydle. Dopiero po zapamiętaniu tych cech trzy gatunki przestają się mylić. Szczegóły każdego z nich opisaliśmy w osobnych wpisach o gilu i ziębie (linki wyżej).

FAQ

Jak wygląda jemiołuszka?

Ma czub na głowie, rdzawo-szare ubarwienie, czarną plamę przy oku i żółtą końcówkę ogona.

Kiedy przylatuje jemiołuszka?

Zimą, w nalotach, które nie zdarzają się co roku. Ich nasilenie zależy od dostępności owoców (zwłaszcza jarzębiny) w krajach północnych.

Co jedzą jemiołuszki?

Owoce głogu, tarniny, jemioły, dzikiej róży, cisu, jarzębiny i jałowca.

Czy jemiołuszka jest pod ochroną?

Tak, jest objęta ścisłą ochroną.

Czy można przewidzieć, kiedy pojawią się jemiołuszki?

Nie do końca. Badania nie potwierdziły jednoznacznie żadnej z głównych hipotez; znana jest tylko zależność liczebności od dostępności jarzębiny i wczesności przylotu.

Źródła i dalsza lektura

Kasia i Darek na spacerze w parku
O autorachKasia i Darek

Jesteśmy amatorami tego świata. Staramy się w nim zakochiwać każdego dnia i uczyć się nowych rzeczy – a tym, co znajdziemy po drodze, dzielimy się tutaj.

O projekcie

Ptaki śpiewające i drobne

Wszystkie artykuły z tej kategorii w jednym miejscu. Proste wyjaśnienia, praktyczne wskazówki i piękne zdjęcia.

Zobacz wszystkie artykuły
w kategorii Ptaki śpiewające i drobne

Bądź na bieżąco

Zapisz się do newslettera i otrzymuj nowe artykuły prosto na maila.

Zaprenumeruj ten blog przez e-mail

Wpisz swój adres e-mail, aby subskrybować tego bloga i otrzymywać powiadomienia o nowych wpisach pocztą e-mail.

Obserwuj @niepozornyswiat

Codzienna dawka małych odkryć z bliska i z daleka.