W SKRÓCIE: GRZYBY ZIMĄ
|
Pytanie „jakie grzyby rosną zimą” brzmi niewinnie, a dla grzybiarza jest pułapką. Dlatego opisujemy je ostrożnie, jako przyrodnik-amator, który uczy się razem z czytelnikami, a nie jako ekspert od zbioru. Konkretny gatunek, płomiennicę zimową, opisujemy osobno (płomiennica zimowa – jak ją rozpoznać i czym się nie pomylić), a o grzybach listopadowych przeczytasz w tekście grzyby w listopadzie.
Czy zimą naprawdę rosną grzyby? Tak, ale to inne grzyby
Zimą rzadko znajdziesz kozaki, borowiki czy kurki, bo te grzyby mykoryzowe zależą od żywych drzew i ciepła gleby. Zimą pojawiają się owocniki grzybów żyjących na drewnie: pniach, gałęziach i martwych drzewach. Ten opis opiera się na ogólnej wiedzy mykologicznej, bo w naszym researchu nie było polskiego kalendarza grzybów zimowych.

Uszak bzowy na gałęzi – grzyb, który widać także zimą. Fot. Adrian Tync, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
| Typ grzyba | Co robi zimą | Przykład |
|---|---|---|
| Grzyby na drewnie (saprotrofy) | owocnikują przy niskich temperaturach | płomiennica zimowa |
| Huby (grzyby wieloletnie) | widoczne cały rok, twardsze, drewniste | pniarek (ogólna wiedza) |
| Grzyby mykoryzowe | zimą zwykle niewidoczne | borowik, kozak (jesienią) |
Polski przykład zimnolubnego grzyba pochodzi z Gór Pińczowskich: w listopadzie i grudniu 2012 r. zebrano tam ponad 50 owocników płomiennicy Flammulina ononidis – pierwsze stanowisko gatunku w Polsce (Łuszczyński i in., Acta Mycologica 2014). To gatunek rzadki, więc nie zachęcamy do zbioru, a jedynie pokazujemy, że zima potrafi zaskoczyć nawet mykologów.
Sezon grzybowy się przesuwa: co mówią badania o klimacie?
Analiza 746 297 rekordów 486 gatunków z Austrii, Norwegii, Szwajcarii i Wielkiej Brytanii (1970–2007) wykazała wydłużanie jesiennego sezonu owocnikowania we wszystkich krajach; większość gatunków kończy owocnikowanie później (Kauserud i in., PNAS 2012). W Norwegii na podstawie ok. 34 500 okazów zielnikowych 83 gatunków (1940–2006) jesienne owocnikowanie opóźniło się średnio o 12,9 dnia od 1980 r.; gatunki wcześnie owocujące opóźniły się o ok. 30 dni, późne wcale (Kauserud i in., PNAS 2008).
_-_geograph.org.uk_-_1713740.jpg?width=1000)
Zamarznięte boczniaki na pniu. Fot. M J Richardson, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
| Badanie | Co zmierzono | Wynik |
|---|---|---|
| Norwegia, 1940–2006 (34 500 okazów) | jesienne owocnikowanie | opóźnione średnio o 12,9 dnia od 1980 r. |
| Europa, 1970–2007 (746 297 rekordów) | koniec sezonu jesiennego | większość gatunków kończy później |
| Norwegia i UK, 1960–2007 (34 gatunki) | owocnikowanie wiosenne | średnio o 18 dni wcześniej |
| UWAGA: BRAK POLSKI W PRÓBIE Wszystkie te badania dotyczą Norwegii, Wielkiej Brytanii, Austrii i Szwajcarii, a Polski w próbie nie ma. Nie przenosimy ich liczb na nasze lasy, ale pokazują kierunek: grzyby „zimowe” bywają coraz późniejsze jesienne. Nie mamy też polskiego kalendarza owocnikowania ani danych o zatruciach (PZH, IMGW). |
| TO NAS ZDZIWIŁO W badaniu norweskim podwojenie objętości zarodnika odpowiadało owocnikowaniu o 3 dni wcześniej (66 520 rekordów, 271 gatunków; Kauserud i in., Biology Letters 2011). Wygląda na to, że o terminie owocnikowania decyduje nawet rozmiar zarodnika, prawdopodobnie przez wilgoć. To tylko hipoteza autorów. |
Ile gatunków grzybów rośnie w Polsce i ile z nich zbieramy?
Krajowa lista Wojewody (2003) obejmuje ok. 400 rodzajów i 2650 gatunków wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych znanych w Polsce. Dla porównania w dawnej RFN znano ok. 3515 gatunków (Krieglsteiner, 1991). Lista nie jest zamknięta: w latach 2001–2018 w Wielkopolsce odnotowano 678 taksonów wielkoowocnikowych spełniających co najmniej jedno z kryteriów, w tym 44 nowe dla Polski, 177 z czerwonej listy i 19 chronionych (Gierczyk, 2020). Z kolei w Polsce powszechnie zbiera się kilka–kilkanaście gatunków spośród ponad tysiąca jadalnych (Staniszewski i in.).
,_(d.j.b.)_02.jpg?width=1000)
Płomiennica zimowa na martwym drewnie. Fot. Dominicus Johannes Bergsma, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
- Ok. 2650 gatunków wielkoowocnikowych w Polsce (stan na 2003 r., dziś więcej).
- 678 taksonów w Wielkopolsce w latach 2001–2018, w tym 44 nowe dla Polski.
- Kilka–kilkanaście gatunków zbieranych powszechnie.
Pomyłka, która kosztuje życie: hełmówka i grzyby z drewna
Hełmówka obrzeżona (Galerina marginata) i inne z kompleksu zawierają amatoksyny: 78–244 µg na gram świeżej masy według cytowanych badań (dla porównania sromotnikowy: 172–367 µg/g). LD50 amatoksyn to ok. 0,1 mg na kg masy ciała, objawy pojawiają się po 2–4 dniach, a antidotum nie ma (Landry i in., PLOS ONE 2021). Artykuł dotyczy Ameryki Północnej, a wartości są cytowane z literatury.
W Szwecji 32-letnia kobieta zjadła Galerina marginata, biorąc ją za opieńki, i wyzdrowiała po dziewięciu dniach w szpitalu. W Japonii rodzina zjadła zupę z grzybów prawdopodobnie G. fasciculata, wziętych za dziki enoki; sześciolatek miał niewydolność wątroby po 72 godzinach. To opisy kazuistyczne, ale pokazują, że zimowe drewniaki łatwo pomylić z jadalnymi.
| RAMA BEZPIECZEŃSTWA Nie zbieraj „drobnych brązowych” grzybów z drewna do jedzenia. Poradnik Lasów Państwowych „Bezpieczne grzybobranie” (2018) zestawia jadalne gatunki z trującymi sobowtórami, m.in. łuszczaka zmiennego i hełmówkę obrzeżoną. Ten wpis nie jest kluczem do oznaczania, a sama obserwacja i zdjęcie to najbezpieczniejsza zimowa przygoda. |
Zimowe grzyby bez ryzyka: jak je oglądać i dokumentować?
- Fotografuj z kilku stron: kapelusz, spód, trzon i podłoże, na którym rośnie owocnik.
- Zanotuj miejsce i datę, a jeśli możesz, rodzaj drzewa.
- Nie zrywaj rzadkich okazów: gatunki zimowe bywają na czerwonej liście.
- Zapytaj społeczność: grupy mykologiczne pomagają w oznaczaniu ze zdjęć (nie jedz niczego na tej podstawie).
- Dla bezpieczeństwa nie jedz nic, czego nie oznaczył doświadczony mykolog.
Zimowe spacery po lesie łączą się z rozpoznawaniem drzew bez liści, o czym piszemy w tekście jak rozpoznać drzewa zimą bez liści, a oszronione gałęzie, które nierzadko widać obok grzybów, wyjaśniamy w porównaniu szron a szadź.

Boczniak ostrygowaty na mchu. Fot. Sharksbaja, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
FAQ
Czy zimą rosną grzyby w Polsce?
Tak. Zimą owocnikują głównie grzyby żyjące na drewnie. Przykładem jest płomiennica, której rzadki gatunek znaleziono w Górach Pińczowskich w listopadzie i grudniu 2012 r.
Jakie grzyby można znaleźć w grudniu?
Najczęściej grzyby z drewna, a nie klasyczne grzyby leśne z koszyka. Dokładnego polskiego kalendarza nie mamy, więc opis opiera się na ogólnej wiedzy mykologicznej.
Czy zimowe grzyby są jadalne?
Niektóre tak, ale łatwo je pomylić z trującymi. Hełmówka obrzeżona zawiera amatoksyny i bywa mylona z jadalnymi grzybami z drewna.
Czy klimat zmienia terminy owocnikowania grzybów?
Tak, wskazują na to badania z Europy: jesienne owocnikowanie się wydłuża, a wiosenne bywa wcześniejsze. Polski nie uwzględniono w próbie.
Gdzie szukać bezpiecznej wiedzy o grzybach?
W poradniku Lasów Państwowych „Bezpieczne grzybobranie” (2018) oraz u mykologów z lokalnych towarzystw.
Źródła i dalsza lektura
- Kauserud H. i in. (2008), Mushroom fruiting and climate change, PNAS
- Kauserud H. i in. (2012), Warming-induced shift in European mushroom fruiting phenology, PNAS 109: 14488–14493
- Kauserud H. i in. (2010), Climate change and spring-fruiting fungi, Proc. R. Soc. B 277: 1169–1177
- Kauserud H. i in. (2011), Mushroom’s spore size and time of fruiting are strongly related, Biology Letters
- Wojewoda W. – Checklist of Polish larger Basidiomycetes (recenzja, Acta Mycologica 45(2))
- Gierczyk B. (2020), Grzyby wielkoowocnikowe Wielkopolski 2001–2018, Przegląd Przyrodniczy XXXI(1): 3–83
- Łuszczyński J. i in. (2014), Flammulina ononidis – first record in Poland, Acta Mycologica 49(1): 79–85
- Landry B.K. i in. (2021), Phylogenetic analysis of the distribution of deadly amatoxins among the little brown mushrooms of the genus Galerina, PLOS ONE 16(2): e0246575
- Centrum Informacyjne Lasów Państwowych (2018), Bezpieczne grzybobranie
- Staniszewski P. i in., Użytkowanie leśnych grzybów jadalnych jako niedrzewne użytkowanie lasu





