Płomiennica zimowa: jak ją rozpoznać i czym się nie pomylić?

Płomiennica zimowa (Flammulina velutipes) to grzyb, który owocnikuje na martwym drewnie w chłodnej porze roku, a jej uprawna, biała odmiana to popularne „enoki”. Dziki owoc ma barwy od pomarańczowej do brunatnej i błyszczący kapelusz. Największe niebezpieczeństwo to pomyłka z hełmówką obrzeżoną, która zawiera amatoksyny i może być śmiertelnie trująca.

darek19 listopada 20266 min czytania
W tym artykule
  1. 01Płomiennica zimowa: jak wygląda dziki grzyb, a jak sklepowe enoki?
  2. 02Gdzie szukać płomiennicy zimowej? Drzewa i miejsca
  3. 03Dwie płomiennice w Polsce: zimowa i rzadka ononidis
  4. 04Pomyłka, która może zabić: płomiennica a hełmówka obrzeżona
  5. 05Wartości odżywcze płomiennicy: dlaczego tak ją lubią w kuchni?
  6. 06Czego nie wiemy o płomiennicy w Polsce?
  7. 07FAQ
  8. 08Źródła i dalsza lektura
W SKRÓCIE: PŁOMIENNICA ZIMOWA
  • Dziki F. velutipes ma barwy od pomarańczowej do brunatnej i większy, błyszczący kapelusz niż uprawne enoki.
  • Rośnie głównie na martwych lub chorych wiązach, a także na topolach, śliwach, klonach i brzozach (przegląd światowy).
  • Należy do czterech najczęściej uprawianych grzybów na świecie; w Chinach uprawia się ją od 800 r. n.e.
  • Sobowtór: hełmówka obrzeżona – amatoksyny 78–244 µg/g świeżej masy; LD50 ok. 0,1 mg/kg; objawy po 2–4 dniach, brak antidotum.
  • W Polsce rosną co najmniej dwa gatunki płomiennic: zimowa oraz rzadka Flammulina ononidis (Góry Pińczowskie, 2012).

„Zimówka” czy „płomiennica”? W polskiej literaturze te nazwy bywały mieszane. My trzymamy się nazwy „płomiennica zimowa”, a pełne tło o grzybach zimowych zbieramy w tekście jakie grzyby rosną zimą. Ten wpis nie jest kluczem do oznaczania i nie zachęca do zbierania: jeśli lubisz zimowe spacery, uzbrój się w aparat, a nie w koszyk. Szerszy kontekst znajdziesz też w tekście grzyby w listopadzie.

Płomiennica zimowa: jak wygląda dziki grzyb, a jak sklepowe enoki?

Według przeglądu w Frontiers in Pharmacology dziki F. velutipes ma barwy od pomarańczowej do brunatnej i większy, błyszczący kapelusz, a rośnie w Ameryce Północnej, Europie i Azji. Sklepowe enoki to biała, uprawiana odmiana o cienkich nóżkach, hodowana bez światła. Jedno i drugie to ta sama grupa, ale dziki owocnik jest zupełnie inny.

Płomiennica zimowa na pniu

Płomiennica zimowa – dziki owocnik jest pomarańczowy, a nie biały jak sklepowe enoki. Fot. Stu's Images, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

CechaDziki F. velutipesUprawne „enoki”
Barwaod pomarańczowej do brunatnejbiała lub kremowa
Kapeluszwiększy, błyszczącymały, kulisty
Środowiskomartwe lub chore drzewa liściastehodowla bez światła
WystępowanieAmeryka Północna, Europa, Azjacały świat (uprawa)
UWAGA: NAZEWNICTWO
Azjatycki szczep dawniej zwany F. velutipes to obecnie Flammulina filiformis (komercyjne „enoki” i „winter mushroom”; BMC Genomics, 2020). Badania i przepisy mogą więc dotyczyć innego gatunku niż dziki europejski. Nazewnictwo warto sprawdzać w aktualnej literaturze.

Gdzie szukać płomiennicy zimowej? Drzewa i miejsca

Według przeglądu światowego rośnie głównie na martwych lub chorych wiązach, a także na topolach, śliwach, klonach i brzozach. To dane ogólne, a polskich danych siedliskowych nie pobraliśmy. Praktycznie: szukaj drzew liściastych z martwym drewnem i patrz na pnie. To też zgodne z regułą ogólnej wiedzy mykologicznej: płomiennica owocnikuje w chłodnej porze, często w pęczkach.

Płomiennica zimowa

Płomiennica zimowa na mchu. Fot. JackyM59, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

  • Drewno: martwe lub chore drzewa liściaste (wiązy, topole, śliwy, klony, brzozy).
  • Pora roku: chłodna część roku (opis ogólny).
  • Miejsca: brzegi lasów, parki, sady, nadrzeczne zadrzewienia (ogólna wiedza, bez polskich danych).

Dwie płomiennice w Polsce: zimowa i rzadka ononidis

W listopadzie i grudniu 2012 r. w Górach Pińczowskich zebrano ponad 50 owocników Flammulina ononidis – to pierwsze stanowisko gatunku w Polsce (Łuszczyński i in., Acta Mycologica 2014). To rzadki gatunek, więc nie zachęcamy do zbioru. Pokazuje jednak, że „płomiennica” to nie jeden grzyb, a rozpoznanie gatunku wymaga mykologa.

Pomyłka, która może zabić: płomiennica a hełmówka obrzeżona

Hełmówka obrzeżona (Galerina marginata) i pokrewne zawierają amatoksyny: 78–244 µg/g świeżej masy (dla sromotnikowego 172–367 µg/g). LD50 amatoksyn wynosi ok. 0,1 mg na kg masy ciała, objawy pojawiają się po 2–4 dniach, a antidotum nie ma. Według Landry’ego i współautorów (PLOS ONE 2021) 10 owocników toksycznego gatunku może zatruć dziecko ważące 20 kg. To wartości cytowane z literatury, a artykuł dotyczy Ameryki Północnej.

Hełmówka obrzeżona na martwym drewnie

Hełmówka obrzeżona – śmiertelnie trująca. Nie zbieraj brązowych grzybów z drewna. Fot. This image was created by user walt sturgeon (Mycowalt) at M, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

OSTRZEŻENIE: NAJWAŻNIEJSZE W CAŁYM TEKŚCIE
Nie zbieraj do jedzenia drobnych, brunatnych grzybów rosnących na drewnie. W Japonii rodzina zjadła zupę z Galerina fasciculata, prawdopodobnie wziętą za dziki enoki: sześcioletni chłopiec miał niewydolność wątroby po 72 godzinach i opuścił szpital po 15 dniach. Amatoksyny występują w kompleksie G. marginata sensu lato, a przypadek jest opisem kazuistycznym.
CechaPłomiennica zimowaHełmówka obrzeżona
Statusjadalna po prawidłowym oznaczeniu (z gotowaniem)śmiertelnie trująca (amatoksyny)
Podłożemartwe lub chore drzewa liściastemartwe drewno
Ryzyko pomyłkiz hełmówką i innymi grzybami z drewnaz płomiennicą, opieńkami, łuszczakiem
Co zrobićnie zbieraj bez pewnościnie jedz, nie zbieraj

Poradnik Lasów Państwowych „Bezpieczne grzybobranie” (2018) zestawia łuszczaka zmiennego i hełmówkę obrzeżoną jako parę „jadalny–trujący”. Opisu płomiennicy w tym poradniku nie pobraliśmy (strony 42–43), ale to wiarygodny, urzędowy punkt wyjścia. Wszelkie cechy odróżniające tych dwóch grzybów sprawdź w atlasie grzybów i u doświadczonego mykologa, a nie na podstawie wpisu.

Wartości odżywcze płomiennicy: dlaczego tak ją lubią w kuchni?

Skład podany w przeglądzie (g/100 g suchej masy): białko ok. 17,9–27,9 (dzikie 23,2–27,5), węglowodany ok. 42,6–87,1, tłuszcze 1,7–7,3, a błonnik ok. 29,3 g w surowym grzybie, w ok. 90% nierozpuszczalny. Sucha masa wynosi 9,3–11,95%. Kwas linolowy stanowi 40,9–56,3% kwasów tłuszczowych (autorzy zaznaczają brak danych o biodostępności, więc nie obiecujemy efektów zdrowotnych).

Płomiennica zimowa

Płomiennica zimowa. Fot. Nikolay Kashpor, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

SkładnikZakresUwaga
Białkook. 17,9–27,9 g/100 g s.m.dzikie: 23,2–27,5
Węglowodanyok. 42,6–87,1 g/100 g s.m.zakresy z różnych badań
Tłuszcze1,7–7,3 g/100 g s.m.kwas linolowy 40,9–56,3% kwasów tłuszczowych
Błonnikok. 29,3 g w surowym grzybieok. 90% nierozpuszczalny
Sucha masa9,3–11,95%zależna od podłoża
TO NAS ZDZIWIŁO
Płomiennica zimowa należy do czterech najczęściej uprawianych grzybów na świecie, a w Chinach uprawia się ją od 800 r. n.e. (Tang i in., 2016). Dziki grzyb z naszych zimowych lasów ma więc kuzyna, który trafia na stoły całego świata. Ciekawostka dla hodowców: w badaniu z 2024 r. optymalny stosunek C/N podłoża do uprawy wyniósł 27:1, ale dotyczy uprawy, a nie zbioru dzikiego.

Czego nie wiemy o płomiennicy w Polsce?

  • Brak polskich danych o fenologii (w jakiej temperaturze owocnikuje) w naszych źródłach.
  • Polskie nazewnictwo bywa mieszane („zimówka” i „płomiennica”).
  • Opis siedlisk pochodzi z przeglądu światowego, a nie z polskich badań.
  • Nie opisujemy cech rozpoznawczych odróżniających ją od hełmówki, bo bezpieczeństwo wymaga atlasu i mykologa, a nie wpisu.

Jeśli lubisz zimowe obserwacje w lesie, połącz je z rozpoznawaniem drzew: drzewa zimą bez liści, a przy okazji zobacz, jak wygląda szron i szadź na gałęziach, w tekście szron a szadź.

FAQ

Czy płomiennica zimowa jest jadalna?

Uchodzi za jadalną, a uprawna odmiana „enoki” jest popularna w kuchni. Jednak dzikie owocniki łatwo pomylić z trującymi, więc nie zbieraj ich bez pewnego oznaczenia.

Czym płomiennica różni się od hełmówki obrzeżonej?

Hełmówka zawiera amatoksyny i jest śmiertelnie trująca. Cechy odróżniające sprawdź w atlasie lub u mykologa, a nie w tym wpisie.

Gdzie rośnie płomiennica zimowa?

Głównie na martwych lub chorych drzewach liściastych: wiązach, topolach, śliwach, klonach i brzozach (przegląd światowy).

Czy enoki to to samo co płomiennica zimowa?

To pokrewne grupy. Azjatycki szczep dawniej zwany F. velutipes to dziś Flammulina filiformis, uprawiana jako „enoki”.

Czy w Polsce rośnie inna płomiennica?

Tak, Flammulina ononidis, po raz pierwszy znaleziona w Polsce w Górach Pińczowskich w listopadzie i grudniu 2012 r. To gatunek rzadki.

Źródła i dalsza lektura

Kasia i Darek na spacerze w parku
O autorachKasia i Darek

Jesteśmy amatorami tego świata. Staramy się w nim zakochiwać każdego dnia i uczyć się nowych rzeczy – a tym, co znajdziemy po drodze, dzielimy się tutaj.

O projekcie

Grzyby

Grzyby z lasów i parków: po czym je poznać, gdzie rosną i na co zwrócić uwagę. Opisy mają charakter obserwacyjny – nigdy nie zbieraj grzybów do jedzenia wyłącznie na podstawie zdjęcia.

Zobacz wszystkie artykuły
w kategorii Grzyby

Bądź na bieżąco

Zapisz się do newslettera i otrzymuj nowe artykuły prosto na maila.

Zaprenumeruj ten blog przez e-mail

Wpisz swój adres e-mail, aby subskrybować tego bloga i otrzymywać powiadomienia o nowych wpisach pocztą e-mail.

Obserwuj @niepozornyswiat

Codzienna dawka małych odkryć z bliska i z daleka.