Tropy zwierząt na śniegu: jak je czytać i co z nich wynika?

Tropy zwierząt na śniegu to najprostszy sposób, żeby dowiedzieć się, kto chodzi po lesie, gdy samych zwierząt nigdy nie widzimy. Wystarczy świeży śnieg, odrobina cierpliwości i metr krawiecki lub linijka, a trop zdradzi, czy przeszedł zając, sarna, lis czy łoś. Naukowcy robią to samo: w Polsce monitoring wilka i rysia opiera się m.in. na tropieniu na śniegu.

darek19 listopada 20267 min czytania
W tym artykule
  1. 01Jak czytać trop na śniegu? Cztery rzeczy, które mówią więcej niż kształt łapy
  2. 02Kto zostawia najwięcej śladów? Polska dolina Biebrzy w liczbach
  3. 03Gdzie szukać jakich tropów? Siedlisko mówi więcej niż odcisk
  4. 04Dlaczego tropów bywa mało? Głęboki śnieg i ruch pod spodem
  5. 05Tropy w mieście i w lesie: lis, kuna, kuna leśna
  6. 06Jak liczy się wilki i rysie? Tropienie na śniegu w monitoringu
  7. 07Etyka tropienia: jak oglądać ślady i nie przeszkadzać zwierzętom?
  8. 08FAQ
  9. 09Źródła i dalsza lektura
W SKRÓCIE: TROPY NA ŚNIEGU
  • Najczęstsze tropy w dolinie Biebrzy (4 zimy, 383,3 km tras): zając 3,13, sarna 2,26, lis 2,16, łoś 2,01, gronostaj 1,26, wilk 0,04 tropów na km.
  • Śnieg po klatkę piersiową ogranicza ruchliwość sarny (ok. 50 cm) i łosia (ok. 105 cm).
  • Wilki: 46% tropów na drogach leśnych, ale tylko 4,6% lokalizacji GPS – tropienie może zawyżać użycie dróg.
  • W Warszawie wieloletnie tropienie dało 0,9 lisa i 0,3 kuny na km².
  • Zasada podstawowa: zmierz trop, sfotografuj go z linijką i nie podchodź do zwierzęcia.

Pierwszy śnieg zamienia las w otwartą księgę. Każdy ślad to zdanie: kto, w którą stronę, jak szybko i czasem po co. W tym tekście uczymy się tego razem z Tobą, bo to ta sama umiejętność, której używają badacze, tylko bez GPS-a. Gdy zaczyna się zima, zajrzyj najpierw do tekstu o tym, kiedy zaczyna się zima, a jeśli lubisz zimowy ogród, zobacz też, co dzieje się w czasie przesilenia.

Jak czytać trop na śniegu? Cztery rzeczy, które mówią więcej niż kształt łapy

Pojedynczy odcisk to dopiero początek. Doświadczeni tropiciele patrzą na układ śladów. W naszych źródłach nie ma pełnych wymiarów tropów (tekst PDF z kluczem do rozpoznawania nie dał się poprawnie odczytać), więc poniższy opis opiera się na ogólnej wiedzy przyrodniczej i poradniku powiatu szczycieńskiego, który zaleca zmierzyć i sfotografować trop.

Tropy zwierzęcia na śniegu

Tropy na śniegu w świetle zachodzącego Słońca. Fot. Heidi G, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

  1. Kształt odcisku: kopyto dwudzielne (sarna, jeleń, łoś, dzik), pazury widoczne (psowate), brak pazurów (kotowate).
  2. Układ śladów: czy zwierzę idzie „stawiając łapę w łapę” (lis), skacze (zając, wiewiórka) czy człapie (borsuk).
  3. Rozmiar: długość i szerokość odcisku. Zmierz linijką obok śladu.
  4. Kontekst: czy trop idzie przez las, otwartą łąkę, wzdłuż rowu czy drogi? Czy zwierzę zawraca, żeruje, odpoczywa?
SPRAWDŹ SAM: ZESTAW TROPICIELA
  • Linijka lub miarka (kładziona obok śladu do zdjęcia).
  • Telefon z aparatem: zdjęcie z góry i z boku.
  • Notatnik: data, miejsce, rodzaj śniegu (świeży, zmrożony).
  • Klucz do tropów: polecamy „Czyj to trop?” (17 wzorów: dzik, sarna, lis, jeleń, łoś, zając, kot, kuna, ryś, jenot, wilk, pies, wiewiórka, mysz, borsuk, bóbr, wydra).

Kto zostawia najwięcej śladów? Polska dolina Biebrzy w liczbach

W dolinie Biebrzy w czterech zimach (1977–1980) badacze przeszli 383,3 km tras i zliczyli tropy 13 gatunków (Fedyk, Gębczyńska, Pucek, Raczyński i Sikorski, Acta Theriologica 1984). Średnie wskaźniki penetracji to liczba tropów na kilometr trasy.

Tropy zająca na śniegu

Tropy zająca – najczęstsze w dolinie Biebrzy. Fot. Leo-setä, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

GatunekTropy na kmUwaga
Zając3,13najczęstszy trop
Sarna2,26drugi z kolei
Lis2,16częsty w otwartym terenie
Łoś2,01zarośla łozowo-brzozowe i bory z podszytem
Gronostaj1,26mały, ale zostawia ślad
Wilk0,04rzadki, trop bywa wyjątkowy
UWAGA: JEDNA DOLINA, JEDEN ROK PUBLIKACJI
To dane z 1984 r. z jednej doliny rzecznej, więc nie opisują całej Polski ani dzisiejszej zimy. Metoda tropienia ma też ograniczenia: rzadkie gatunki i gatunki poruszające się pod śniegiem (np. łasica) są słabo reprezentowane. Tabela pokazuje proporcje, a nie dokładne liczebności zwierząt.

Gdzie szukać jakich tropów? Siedlisko mówi więcej niż odcisk

Drapieżniki najintensywniej penetrowały olsy, lasy brzozowe, grądy i brzegi rzek, a łoś, sarna i jeleń zarośla łozowo-brzozowe i bory z bogatym podszytem. To dane z biebrzańskich siedlisk, ale wskazują ogólną zasadę: zimą zwierzęta chodzą tam, gdzie jest pokarm i schronienie, a nie „gdziekolwiek”.

Tropy sarny na ścieżce

Tropy sarny w śniegu. Fot. W.carter, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

  • Brzegi rzek i olsy: drapieżniki, wydra, bóbr (ogólna wiedza).
  • Zarośla i podszyt: kopytne żerujące na pędach.
  • Skraj lasu i miedze: zające, lisy (ogólna wiedza).
  • Drogi leśne: zwierzęta chętnie ich używają, bo łatwiej się tam poruszać.

Dlaczego tropów bywa mało? Głęboki śnieg i ruch pod spodem

Śnieg sięgający klatki piersiowej ogranicza ruchliwość sarny i łosia (odpowiednio ok. 50 i 105 cm); 30 cm śniegu zaburza dietę sarny. To cytowane w pracy dane literaturowe. Wniosek dla tropiciela: po obfitych opadach tropów kopytnych może być mniej, a lis i zając wydeptują stałe ścieżki.

TO NAS ZDZIWIŁO
Wilki zostawiają aż 46% tropów na drogach leśnych, a tylko 4,6% lokalizacji z obroży GPS wypada na drogach (Bojarska i in., Mammalian Biology 2020; 646 km tropów z 74 sesji w 6 zimach, 2011/12–2016/17; gęstość dróg ok. 4 km/km²). Tropienie na śniegu zawyża więc znaczenie dróg, bo po drogach po prostu łatwiej chodzić i łatwiej znaleźć ślad. To mała próba (3 osobniki w 3 watahach).

Tropy w mieście i w lesie: lis, kuna, kuna leśna

W Warszawie średnie zagęszczenie lisa wg wieloletniego tropienia wyniosło 0,9 os./km², a kun 0,3 os./km²; autorzy wskazują na wzrost liczby mezodrapieżników na obszarze miejskim (Jackowiak i in., abstrakt konferencyjny bez roku). W Białowieży kuna leśna atakowała gryzonie 4,1 raza na km trasy tropu, a 35% ataków zakończyło się niepowodzeniem (Jędrzejewski, Zalewski i Jędrzejewska, 1993; lata 1985–1992). To ciekawostka, co „czyta się” z tropów: nie tylko drogę, ale i polowanie.

Tropy na śniegu przy rzece

Tropy zwierząt na zamarzniętej rzece. Fot. W.carter, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

MiejsceWynik tropieniaŹródło
Warszawalis 0,9 os./km², kuny 0,3 os./km²Jackowiak i in. (abstrakt)
Białowieżakuna leśna: 4,1 ataku na gryzonie na km, 35% nieudanychJędrzejewski i in., 1993

Jak liczy się wilki i rysie? Tropienie na śniegu w monitoringu

GIOŚ w monitoringu wilka i rysia stosuje tropienia na śniegu na powierzchniach w Polsce wschodniej; w 2014 r. dodano 7 powierzchni dla wilka i 5 dla rysia. W Bieszczadzkim Parku Narodowym zimą 2010 r. indeksy zagęszczenia tropów wyznaczano na transektach, a dla niedźwiedzia mierzono długość i szerokość tropu. Populacja wilka na Podkarpaciu, trzon populacji krajowej, szacowana jest na ok. 250 (IBS PAN) do blisko 400 osobników (opracowanie bez roku).

UCZCIWIE: CZEGO W TEKŚCIE NIE MA
Nie podajemy wymiarów tropów konkretnych gatunków, bo w naszym researchu ich nie wydobyliśmy (klucz z powiatu szczycieńskiego to PDF z niepoprawnie odczytanym tekstem). Sprawdź je w kluczu „Czyj to trop?” lub w atlasie. Roztoczański Park Narodowy liczył tropy zwierząt w styczniu 2024 r., ale nie opieramy na tym liczb.

Etyka tropienia: jak oglądać ślady i nie przeszkadzać zwierzętom?

  1. Nie podążaj za tropem zwierzęcia zimą: każdy stres to utrata energii, której zwierzę nie ma w nadmiarze.
  2. Nie zbliżaj się do legowisk i nor.
  3. Nie psuj tropów: obchodź je bokiem, zostaw je innym obserwatorom.
  4. Uważaj na duże drapieżniki: nie szukaj ich specjalnie.
  5. Trzymaj psa na smyczy: wiele odcisków pochodzi od psów, a pies płoszy zwierzęta.

Zimowe spacery z notesem łączymy z rozpoznawaniem drzew bez liści (drzewa zimą bez liści) i z obserwacją ptaków przy karmniku (ptaki przy karmniku). A jeśli o poranku widzisz oszronione trawy, sprawdź w tekście szron a szadź, kto tu zostawił biały ślad.

FAQ

Jak odróżnić trop psa od lisa?

Najlepiej przez układ śladów i kontekst: lis zwykle stawia łapy niemal w jednej linii, a pies chodzi mniej „po sznurku”. To ogólna wiedza, więc użyj klucza do tropów, żeby się upewnić.

Jaki trop zostawia sarna?

Odcisk dwudzielnego kopyta. W kluczu „Czyj to trop?” sarna i jeleń to osobne wzory, a rozmiar odróżnia je od dzika i łosia.

Który zwierzęcy trop jest najczęstszy zimą?

W dolinie Biebrzy (1977–1980) najczęstszy był trop zająca (3,13 na km), potem sarny (2,26) i lisa (2,16). To dane z jednej doliny sprzed lat.

Czy trop można zmierzyć?

Tak i warto. Poradnik „Czyj to trop?” zaleca zmierzyć i sfotografować trop, kładąc obok linijkę.

Czy tropienie służy nauce?

Tak. Naukowcy tropią zwierzęta w Biebrzy, Białowieży, Bieszczadach i w ramach monitoringu wilka i rysia GIOŚ, choć metoda ma ograniczenia.

Źródła i dalsza lektura

Kasia i Darek na spacerze w parku
O autorachKasia i Darek

Jesteśmy amatorami tego świata. Staramy się w nim zakochiwać każdego dnia i uczyć się nowych rzeczy – a tym, co znajdziemy po drodze, dzielimy się tutaj.

O projekcie

Zwierzęta

Zwierzęta, które możesz spotkać w lesie, parku i na polu, oraz ślady, po których poznasz, że były w pobliżu.

Zobacz wszystkie artykuły
w kategorii Zwierzęta

Bądź na bieżąco

Zapisz się do newslettera i otrzymuj nowe artykuły prosto na maila.

Zaprenumeruj ten blog przez e-mail

Wpisz swój adres e-mail, aby subskrybować tego bloga i otrzymywać powiadomienia o nowych wpisach pocztą e-mail.

Obserwuj @niepozornyswiat

Codzienna dawka małych odkryć z bliska i z daleka.