Jakie grzyby rosną zimą w Polsce?
Przegląd bez zbierania na ślepo!

Tak, zimą rosną grzyby, ale to nie są te, które znamy z jesiennych koszyków. Zimą widać głównie grzyby żyjące na drewnie, takie jak płomiennica zimowa czy uszak bzowy, oraz twarde huby wieloletnie. To także czas, w którym najłatwiej o groźną pomyłkę: drobne brązowe grzyby z pniaków mogą być śmiertelnie trujące. Dlatego ten tekst jest przewodnikiem do oglądania i fotografowania, a nie do zbierania.

darek19 listopada 20266 min czytania
W tym artykule
  1. 01Czy zimą naprawdę rosną grzyby? Tak, ale to inne grzyby
  2. 02Sezon grzybowy się przesuwa: co mówią badania o klimacie?
  3. 03Ile gatunków grzybów rośnie w Polsce i ile z nich zbieramy?
  4. 04Pomyłka, która kosztuje życie: hełmówka i grzyby z drewna
  5. 05Zimowe grzyby bez ryzyka: jak je oglądać i dokumentować?
  6. 06FAQ
  7. 07Źródła i dalsza lektura
W SKRÓCIE: GRZYBY ZIMĄ
  • Zimą rosną głównie grzyby saprotroficzne i pasożytnicze na drewnie (ogólna wiedza mykologiczna).
  • Przykład z Polski: w listopadzie i grudniu 2012 r. w Górach Pińczowskich zebrano ponad 50 owocników płomiennicy Flammulina ononidis – pierwsze stanowisko w kraju.
  • W Polsce znanych jest ok. 2650 gatunków wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych (lista Wojewody, 2003), a zbiera się zwykle kilka–kilkanaście.
  • Sezon jesienny wydłuża się: w Europie większość gatunków kończy owocnikowanie później (746 297 rekordów, 1970–2007).
  • Największe ryzyko: hełmówka obrzeżona zawiera amatoksyny i bywa mylona z jadalnymi gatunkami z drewna.

Pytanie „jakie grzyby rosną zimą” brzmi niewinnie, a dla grzybiarza jest pułapką. Dlatego opisujemy je ostrożnie, jako przyrodnik-amator, który uczy się razem z czytelnikami, a nie jako ekspert od zbioru. Konkretny gatunek, płomiennicę zimową, opisujemy osobno (płomiennica zimowa – jak ją rozpoznać i czym się nie pomylić), a o grzybach listopadowych przeczytasz w tekście grzyby w listopadzie.

Czy zimą naprawdę rosną grzyby? Tak, ale to inne grzyby

Zimą rzadko znajdziesz kozaki, borowiki czy kurki, bo te grzyby mykoryzowe zależą od żywych drzew i ciepła gleby. Zimą pojawiają się owocniki grzybów żyjących na drewnie: pniach, gałęziach i martwych drzewach. Ten opis opiera się na ogólnej wiedzy mykologicznej, bo w naszym researchu nie było polskiego kalendarza grzybów zimowych.

Uszak bzowy na gałęzi

Uszak bzowy na gałęzi – grzyb, który widać także zimą. Fot. Adrian Tync, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Typ grzybaCo robi zimąPrzykład
Grzyby na drewnie (saprotrofy)owocnikują przy niskich temperaturachpłomiennica zimowa
Huby (grzyby wieloletnie)widoczne cały rok, twardsze, drewnistepniarek (ogólna wiedza)
Grzyby mykoryzowezimą zwykle niewidoczneborowik, kozak (jesienią)

Polski przykład zimnolubnego grzyba pochodzi z Gór Pińczowskich: w listopadzie i grudniu 2012 r. zebrano tam ponad 50 owocników płomiennicy Flammulina ononidis – pierwsze stanowisko gatunku w Polsce (Łuszczyński i in., Acta Mycologica 2014). To gatunek rzadki, więc nie zachęcamy do zbioru, a jedynie pokazujemy, że zima potrafi zaskoczyć nawet mykologów.

Sezon grzybowy się przesuwa: co mówią badania o klimacie?

Analiza 746 297 rekordów 486 gatunków z Austrii, Norwegii, Szwajcarii i Wielkiej Brytanii (1970–2007) wykazała wydłużanie jesiennego sezonu owocnikowania we wszystkich krajach; większość gatunków kończy owocnikowanie później (Kauserud i in., PNAS 2012). W Norwegii na podstawie ok. 34 500 okazów zielnikowych 83 gatunków (1940–2006) jesienne owocnikowanie opóźniło się średnio o 12,9 dnia od 1980 r.; gatunki wcześnie owocujące opóźniły się o ok. 30 dni, późne wcale (Kauserud i in., PNAS 2008).

Boczniaki na pniu zimą

Zamarznięte boczniaki na pniu. Fot. M J Richardson, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

BadanieCo zmierzonoWynik
Norwegia, 1940–2006 (34 500 okazów)jesienne owocnikowanieopóźnione średnio o 12,9 dnia od 1980 r.
Europa, 1970–2007 (746 297 rekordów)koniec sezonu jesiennegowiększość gatunków kończy później
Norwegia i UK, 1960–2007 (34 gatunki)owocnikowanie wiosenneśrednio o 18 dni wcześniej
UWAGA: BRAK POLSKI W PRÓBIE
Wszystkie te badania dotyczą Norwegii, Wielkiej Brytanii, Austrii i Szwajcarii, a Polski w próbie nie ma. Nie przenosimy ich liczb na nasze lasy, ale pokazują kierunek: grzyby „zimowe” bywają coraz późniejsze jesienne. Nie mamy też polskiego kalendarza owocnikowania ani danych o zatruciach (PZH, IMGW).
TO NAS ZDZIWIŁO
W badaniu norweskim podwojenie objętości zarodnika odpowiadało owocnikowaniu o 3 dni wcześniej (66 520 rekordów, 271 gatunków; Kauserud i in., Biology Letters 2011). Wygląda na to, że o terminie owocnikowania decyduje nawet rozmiar zarodnika, prawdopodobnie przez wilgoć. To tylko hipoteza autorów.

Ile gatunków grzybów rośnie w Polsce i ile z nich zbieramy?

Krajowa lista Wojewody (2003) obejmuje ok. 400 rodzajów i 2650 gatunków wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych znanych w Polsce. Dla porównania w dawnej RFN znano ok. 3515 gatunków (Krieglsteiner, 1991). Lista nie jest zamknięta: w latach 2001–2018 w Wielkopolsce odnotowano 678 taksonów wielkoowocnikowych spełniających co najmniej jedno z kryteriów, w tym 44 nowe dla Polski, 177 z czerwonej listy i 19 chronionych (Gierczyk, 2020). Z kolei w Polsce powszechnie zbiera się kilka–kilkanaście gatunków spośród ponad tysiąca jadalnych (Staniszewski i in.).

Płomiennica zimowa

Płomiennica zimowa na martwym drewnie. Fot. Dominicus Johannes Bergsma, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

  • Ok. 2650 gatunków wielkoowocnikowych w Polsce (stan na 2003 r., dziś więcej).
  • 678 taksonów w Wielkopolsce w latach 2001–2018, w tym 44 nowe dla Polski.
  • Kilka–kilkanaście gatunków zbieranych powszechnie.

Pomyłka, która kosztuje życie: hełmówka i grzyby z drewna

Hełmówka obrzeżona (Galerina marginata) i inne z kompleksu zawierają amatoksyny: 78–244 µg na gram świeżej masy według cytowanych badań (dla porównania sromotnikowy: 172–367 µg/g). LD50 amatoksyn to ok. 0,1 mg na kg masy ciała, objawy pojawiają się po 2–4 dniach, a antidotum nie ma (Landry i in., PLOS ONE 2021). Artykuł dotyczy Ameryki Północnej, a wartości są cytowane z literatury.

W Szwecji 32-letnia kobieta zjadła Galerina marginata, biorąc ją za opieńki, i wyzdrowiała po dziewięciu dniach w szpitalu. W Japonii rodzina zjadła zupę z grzybów prawdopodobnie G. fasciculata, wziętych za dziki enoki; sześciolatek miał niewydolność wątroby po 72 godzinach. To opisy kazuistyczne, ale pokazują, że zimowe drewniaki łatwo pomylić z jadalnymi.

RAMA BEZPIECZEŃSTWA
Nie zbieraj „drobnych brązowych” grzybów z drewna do jedzenia. Poradnik Lasów Państwowych „Bezpieczne grzybobranie” (2018) zestawia jadalne gatunki z trującymi sobowtórami, m.in. łuszczaka zmiennego i hełmówkę obrzeżoną. Ten wpis nie jest kluczem do oznaczania, a sama obserwacja i zdjęcie to najbezpieczniejsza zimowa przygoda.

Zimowe grzyby bez ryzyka: jak je oglądać i dokumentować?

  1. Fotografuj z kilku stron: kapelusz, spód, trzon i podłoże, na którym rośnie owocnik.
  2. Zanotuj miejsce i datę, a jeśli możesz, rodzaj drzewa.
  3. Nie zrywaj rzadkich okazów: gatunki zimowe bywają na czerwonej liście.
  4. Zapytaj społeczność: grupy mykologiczne pomagają w oznaczaniu ze zdjęć (nie jedz niczego na tej podstawie).
  5. Dla bezpieczeństwa nie jedz nic, czego nie oznaczył doświadczony mykolog.

Zimowe spacery po lesie łączą się z rozpoznawaniem drzew bez liści, o czym piszemy w tekście jak rozpoznać drzewa zimą bez liści, a oszronione gałęzie, które nierzadko widać obok grzybów, wyjaśniamy w porównaniu szron a szadź.

Boczniak ostrygowaty

Boczniak ostrygowaty na mchu. Fot. Sharksbaja, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

FAQ

Czy zimą rosną grzyby w Polsce?

Tak. Zimą owocnikują głównie grzyby żyjące na drewnie. Przykładem jest płomiennica, której rzadki gatunek znaleziono w Górach Pińczowskich w listopadzie i grudniu 2012 r.

Jakie grzyby można znaleźć w grudniu?

Najczęściej grzyby z drewna, a nie klasyczne grzyby leśne z koszyka. Dokładnego polskiego kalendarza nie mamy, więc opis opiera się na ogólnej wiedzy mykologicznej.

Czy zimowe grzyby są jadalne?

Niektóre tak, ale łatwo je pomylić z trującymi. Hełmówka obrzeżona zawiera amatoksyny i bywa mylona z jadalnymi grzybami z drewna.

Czy klimat zmienia terminy owocnikowania grzybów?

Tak, wskazują na to badania z Europy: jesienne owocnikowanie się wydłuża, a wiosenne bywa wcześniejsze. Polski nie uwzględniono w próbie.

Gdzie szukać bezpiecznej wiedzy o grzybach?

W poradniku Lasów Państwowych „Bezpieczne grzybobranie” (2018) oraz u mykologów z lokalnych towarzystw.

Źródła i dalsza lektura

Kasia i Darek na spacerze w parku
O autorachKasia i Darek

Jesteśmy amatorami tego świata. Staramy się w nim zakochiwać każdego dnia i uczyć się nowych rzeczy – a tym, co znajdziemy po drodze, dzielimy się tutaj.

O projekcie

Grzyby

Grzyby z lasów i parków: po czym je poznać, gdzie rosną i na co zwrócić uwagę. Opisy mają charakter obserwacyjny – nigdy nie zbieraj grzybów do jedzenia wyłącznie na podstawie zdjęcia.

Zobacz wszystkie artykuły
w kategorii Grzyby

Bądź na bieżąco

Zapisz się do newslettera i otrzymuj nowe artykuły prosto na maila.

Zaprenumeruj ten blog przez e-mail

Wpisz swój adres e-mail, aby subskrybować tego bloga i otrzymywać powiadomienia o nowych wpisach pocztą e-mail.

Obserwuj @niepozornyswiat

Codzienna dawka małych odkryć z bliska i z daleka.